logo

fb youtube rss

Σύνδεση

Η ορθόδοξη αποκλειστικότητα

Ένα άλλο αναπόσπαστο στοιχείο τής υπερφυσικής φωταψίας, είναι η περιβόητη ορθόδοξη αποκλειστικότητα. Το Άγιο Φως όπως θρυλείται, ποτέ μέχρι σήμερα δεν έχει «θαυματουργηθεί» από εκπρόσωπο άλλου δόγματος, παρά μόνο από Ορθόδοξο και Έλληνα Πατριάρχη! - Μάλιστα …Ένας άνθρωπος λοιπόν με το σωστό δόγμα και τη σωστή εθνικότητα στο κέντρο του σύμπαντος! Και μετά λοιδορούμε τους «μονομανείς αρχαιολάτρες που νομίζουν ότι όλα γυρίζουν γύρω από την Ελλάδα»… Ας είναι. Το θέμα πάντως - και το διατυπώνω πολύ προσεκτικά - δεν είναι
απόλυτα ξεκάθαρο: Διότι πέρα από την πληροφορία (κατ’ άλλους εικασία) τού Κοραή ότι οι Λατίνοι κατά την περίοδο τής κυριαρχίας τους στα Ιεροσόλυμα (1099 - 1187) «ογδοήκοντα οκτώ έτη έθρεψαν με το θαύμα τούτο την ακολασίαν των», πέρα από την παρατήρηση στο «Ανθολόγιο τής Ιερουσαλήμ» τού Τ. Ψαράκη ότι «οι αρχηγοί των Σταυροφόρων είδαν την τελετήν τού Αγίου Φωτός ως αληθές χρυσωρυχείον (…) εμπορευόμενοι την ιεράν φλόγα εντατικώς», και ανεξαρτήτως τού γεγονότος ότι οι Δυτικοί διακύρητταν και διαβεβαίωναν πως μ’ αυτούς και μόνο πραγματοποιείται το θαύμα, υπάρχει και η μαρτυρία του μοναχού Βαρθολομαίου Βριτζιανού ως αυτόπτη μάρτυρα το έτος 1168, 19 δηλαδή χρόνια προτού ο Πανάγιος Τάφος τεθεί και πάλι υπό τον έλεγχο τής Ανατολικής Εκκλησίας (22)! Τη μαρτυρία αυτή ωστόσο αντιπαρέρχονται οι ορθόδοξοι απολογητές χαρακτηρίζοντας την «ύποπτη και απορριπτέα». Ο λόγος; Επειδή ο Βαρθολομαίος είδε μεν το θαύμα το 1168, όχι όμως και κατά το πρώτο του προσκύνημα δέκα χρόνια νωρίτερα (23)! Έχω όμως μια απορία ׃ Εφόσον από το Σχίσμα και μετά, επί σχεδόν μία χιλιετία δηλαδή, οι εκπρόσωποι των άλλων δογμάτων κάθε φορά βλέπουν τον Ορθόδοξο Πατριάρχη να τους προτείνει σαδιστικά το χέρι προς ασπασμό και στο τέλος το θαύμα πάντοτε να τον δικαιώνει, κι εφόσον όποτε επιχείρησαν να καταφέρουν το ίδιο κι εκείνοι, κρίθηκαν θεόθεν ανάξιοι, τι νόημα έχει η συμφωνία περί οριστικής απώλειας τού δικαιώματος τέλεσης τής Αφής από τούς Ορθόδοξους, στην περίπτωση που κάποια χρονιά κάτι πάει στραβά;

Από πού αντλούν οι ετερόδοξοι αυτή την αισιοδοξία ότι κάποτε αυτό θα μπορούσε να συμβεί; Μήπως - λέω, μήπως - στην πραγματικότητα δεν υπολογίζουν τόσο σε μια ενδεχόμενη μεταστροφή του Θεού υπέρ τους, όσο σε κάποιον αστάθμητο παράγοντα: αυτό που αποκαλούμε «ανθρώπινο λάθος»;


Τελικά με ποια μορφή εμφανίζεται το φως;


Όσον αφορά δε στη μορφή με την οποία το Άγιο Φως γίνεται εξωτερικά αισθητό, τα πράγματα περιπλέκονται επικίνδυνα: Οι αρχαιότερες μαρτυρίες περί θαύματος κάνουν απλώς λόγο για «ουρανόθεν κατερχόμενο φως» χωρίς περαιτέρω διευκρινίσεις, ενώ από τον 10ο αιώνα και μετά το Φως εμφανίζεται είτε ως περιστέρι υπεράνω τής ανοικτής οροφής τής ροτόντας είτε ως θεία χρυσή βροχή (το τελευταίο … ας το προσπεράσουμε διακριτικά)! Σήμερα δε, βλέπουμε και (με τη βοήθεια της τεχνολογίας) απαθανατίζουμε γαλάζιες αστραπές, πύρινες σφαίρες και φλεγόμενα, μα μη κατακαιόμενα πατριαρχικά Κουβούκλια!


Το πώς μπορεί να συμβαίνουν όλα αυτά τα απίστευτα πράγματα αν όχι θαυματουργικά, φυσικά δεν το γνωρίζω. Υποψίες βέβαια και εικασίες υπάρχουν πολλές, μα πράγματι δεν εξηγούν απόλυτα κάθε πτυχή τού «θαύματος». Επειδή όμως όπως είδαμε, η υπέρλογη πραγματικότητα όλων αυτών των εκπληκτικών φαινομένων έρχεται σε σύγκρουση με την αδιαμφισβήτητη πραγματικότητα τής Δεητικής Ευχής και όλων εκείνων των «άφωτων» αιώνων, εύλογο είναι να δημιουργείται η αίσθηση ότι «κάτι σάπιο υπάρχει στο βασίλειο τής Δανιμαρκίας». Κοινώς, ότι η υπόθεση μυρίζει!

Και πότε;


Παρεμπιπτόντως, δεν είναι μόνο ο τρόπος αλλά και ο χρόνος εμφάνισης τού φωτός που έχει διαφοροποιηθεί στο πέρασμα των αιώνων: Κάποτε, γύρω στα τέλη τού 4ου αιώνα η φωτοχυσία άρχιζε το απόγευμα, αργότερα από τον 5ο έως και τον 7ο αιώνα κατά το σούρουπο (24), ενώ σήμερα είμαστε λιγάκι πιο βιαστικοί και ξεκινάμε ήδη από τις 12.00 το μεσημέρι (όχι τίποτα, να προλάβουμε και την πτήση). Ότι μας βολεύει δηλαδή, και ο Θεός ακολουθεί! Το θέμα τού χρόνου ωστόσο δεν είναι μονοδιάστατο.

Και δεν αναφέρομαι τόσο στη διαλεκτική περί Παλαιού και Νέου Ημερολογίου που είναι λίγο πολύ γνωστή, αλλά κυρίως στη θεολογικά αξιοπρόσεχτη επισήμανση του αρχιμανδρίτη Προκοπίου Δενδρινού γύρω στο 1833 ότι εφόσον «κατά το Μέγα Σάββατο, κατά την πίστη τής Εκκλησίας, ο Χριστός ‘‘ην υπό γην”», η τελετή και κατ’ επέκταση το «θαύμα» γίνεται «παρά καιρόν», και «κατά τον Μ. Βασίλειο, ό,τι γίνεται ‘‘παρά καιρόν” ανήκει στα ‘‘παρ’ εντολήν”, αντίθετα δηλαδή με το θέλημα

τού Θεού» (25).


Η ακαΐα


Η εξελικτική πορεία τού Αγίου Φωτός μέσα στον χρόνο, δεν ήταν βέβαια δυνατόν να μην αγγίξει και την κατά πολλούς εντυπωσιακότερη ιδιότητα του: την περιβόητη ακαΐα. Αρχικά, λέει, η φλόγα δεν καίει, και μόνο μετά την πάροδο 33 ολόκληρων λεπτών, αποκτά τις φυσικές της ιδιότητες!

Το εκπληκτικό δε είναι ότι η ακαΐα ΔΕΝ συνδέεται με τον βαθμό πίστης ή τις γενικότερες θρησκευτικές πεποιθήσεις τού ατόμου, έτσι ώστε να μπορεί να βιωθεί ακόμα και από ανθρώπους που δεν πιστεύουν καν στο Άγιο Φως! - Μάλιστα… Φαίνεται λοιπόν πως και εδώ υπήρξαν σημαντικές τροποποιήσεις προϊόντος τού χρόνου … Διότι τουλάχιστον την εποχή του ιερομονάχου και ιεροδιδασκάλου Γαβριήλ (1755 - 1815), όπως ο ίδιος μας διαβεβαιώνει, η ακαΐα εξαρτάτο ΑΜΕΣΑ από τον βαθμό τής πίστης με την οποία προσερχόταν κανείς στο φως: Ευλαβείς και ενάρετοι προσκυνητές «το εβάστασαν μετά πίστεως ώρα ικανήν και εις τας χείρας και εις τούς κόλπους και εις το πρόσωπον και δεν εκάησαν. Αλλ˙ ήρχισες να διστάζεις (…) και να δοκιμάζεις όχι με πίστιν, αλλά με αμφιβολίαν; Καίει˙ το ομολογώ» (26)!

Τι ισχύει λοιπόν τελικά; Τι θα πρέπει επιτέλους να πιστέψουμε; Γιατί το «θαύμα» δεν χαρακτηρίζεται από επιβλητική απλότητα και αναλλοίωτη συνέχεια; Γιατί όλες αυτές οι ανακολουθίες; Είναι κι αυτά τα τόσο συμβολικά, υποτίθεται διά θαύματος εμφανιζόμενα 33 λεπτά ακαΐας που πραγματικά πρέπει να παλέψει κανείς για να μην κολαστεί! Διότι άσχετα με την (αντικειμενική ή υποκειμενική) υπόσταση τού φαινομένου, γεννάται το ερώτημα: Γιατί 33, 23, 13 ή οσαδήποτε λεπτά και όχι πάντα; Γιατί το θαύμα στη γένεσή του να είναι τόσο εντυπωσιακό, τόσο υπέρλογο, μα στη συνέχεια να υπόκειται σε φυσικούς περιορισμούς;

Γιατί αυτή η μεσοβέζικη μετριότητα; Μην ξεχνάμε ότι το φως εφόσον κατέρχεται θαυματουργικά εξ ουρανού ΕΙΝΑΙ ΑΚΤΙΣΤΟ και είναι ΑΔΙΑΝΟΗΤΟ αλλά και εντελώς ΑΣΚΟΠΟ να υφίσταται στη συνέχεια αυτήν την αλλοίωση! Ελπίζω μόνο να μην ισχυριστεί κανείς ότι η απαίτηση για χρονικά μη πεπερασμένη ακαΐα αποτελεί ασέβεια προς τον Θεό, μια και τα θαύματα δεν γίνονται χάριν εντυπωσιασμού, γιατί αυτό θα αποτελούσε ΚΑΤΑΦΩΡΗ ΑΝΤΙΦΑΣΗ και θα ακύρωνε αυτόματα όλη τη μεγαλοπρέπεια των φαινομένων που προηγούνται: των συριγμών, των υπερφυσικών, εξώκοσμων λάμψεων, των ανεμοστρόβιλων, των πύρινων σφαιρών, των αναφλέξεων από το πουθενά και όλων αυτών των … ταπεινών θεϊκών σημαδιών που … προφανώς δεν αποσκοπούν στον εντυπωσιασμό μας!

Η δικτατορία των αυτοπτών μαρτύρων


Όμως έχουν το δικαίωμα να αποφαίνονται περί τού θαύματος όσοι καν δεν έχουν βρεθεί ποτέ τους εκεί; - Και βέβαια το έχουν, είναι η προσωπική μου γνώμη. Αναντίρρητα η (νηφάλια) παρατήρηση εκ του σύνεγγυς εξ ορισμού παρέχει περισσότερα πλεονεκτήματα, με κυριότερο τη δυνατότητα σχηματισμού σφαιρικότερης εικόνας τού θέματος. Όμως ακόμα και αυτό το επιχείρημα θα πρέπει να σχετικοποιηθεί. Οι Δροσουλίτες για παράδειγμα που κατά τη λαϊκή παράδοση είναι οι σκιές των πεσόντων στη μάχη τού Φραγκοκάστελλου το 1828, σύμφωνα με τους επιστήμονες είναι ένα πράγματι εντυπωσιακό, καθ’ όλα όμως φυσικό φαινόμενο που οφείλεται στις ιδιαίτερες κλιματικές συνθήκες που επικρατούν στη περιοχή γύρω στα μέσα Μαΐου.


Πόσοι όμως απ’ αυτούς που ικανοποιούνται από τη συγκεκριμένη επιστημονική εξήγηση έχουν δει ποτέ το φαινόμενο με τα ίδια τους τα μάτια; Πιθανότατα ελάχιστοι. Και πόσοι από εκείνους που γελούν με την απίθανη «απάτη των αγρογλυφικών» έχουν κάνει ποτέ τους επιτόπια έρευνα ώστε να μη μιλούν μοναχά επί θεωρητικής βάσης; Ακόμα λιγότεροι! Ποια η διαφορά λοιπόν;

Η ερώτηση βέβαια είναι ρητορική. Διότι όλοι γνωρίζουμε την απάντηση: Οι περισσότεροι άνθρωποι είναι πρόθυμοι να πιστέψουν ή να αμφισβητήσουν οτιδήποτε, αρκεί να μην ανατρέπει τα δικά τους πιστεύω και να μην τούς ξεβολεύει από την ιδιωτική τους υποκειμενική πραγματικότητα. Στην περίπτωση δε τού Αγίου Φωτός ή πρόσκληση-πρόκληση προς όλους τους αμφισβητίες να επισκεφθούν όποτε θέλουν τούς Αγίους Τόπους ώστε να βεβαιωθούν ιδίοις όμμασι για τη γνησιότητα τού θαύματος, μόνο ως χιούμορ μπορεί να εκληφθεί!

Η τόσο μεγαλόψυχη αυτή πρόταση θα αποκτούσε νόημα μόνο αν η ανεξάρτητη επιστημονική ομάδα που θα διενεργούσε τον έλεγχο, είχε τη δυνατότητα να εργαστεί υπό συνθήκες πλήρους διαφάνειας ακολουθώντας όλους τούς εμπλεκομένους κατά πόδας και καταγράφοντας το φαινόμενο σε όλες του τις φάσεις - ακόμα και εντός Κουβουκλίου! Αλλιώς σε τι θα διέφεραν οι ελεγκτές από τούς υπόλοιπους, απλούς επισκέπτες τού Ναού;

Η αδυσώπητη πρόκληση


Όλη αυτή τη μυστικότητα με την οποία περιβάλλεται το «θαύμα», καυτηριάζει στο ανέκδοτο σύγγραμμά του «ΤΑ ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΦΩΤΟΣ» και ο Αγιορίτης Αρχιμανδρίτης Προκόπιος Δενδρινός, χαρακτηρίζοντας την ευθέως ύποπτη και παραπλανητική. Δεν διστάζει μάλιστα να απευθύνει στην Αγιοταφιτική Αδελφότητα μια απίστευτη πρόκληση:

«Ας αφήσουν τις κανδήλες τού Ναού απαρασκεύαστες, χωρίς λάδι και φυτίλια, την θύρα τού Κουβουκλίου ανοικτή, για να φαίνεται από παντού ο ‘‘επιτάφιος λίθος”, ώστε να είναι όλα φανερά, όπως στην περίπτωση τού προφήτου Ηλία. Ας απομακρυνθούν και οι θυρωροί, ή μάλλον να πραγματοποιήσουν λεπτομερή αυτοψία τού επιτάφιου λίθου, να καθαρίσουν όλο τον λίθο με ύδωρ καθαρό, χύνοντας μετά μία υδρία ύδατος επάνω του. Να εμποδίσουν την είσοδο και σ’ αυτόν τον εκπρόσωπο τού Πατριάρχη από το πρωί τής Μεγάλης Πέμπτης, ως το πρωί της Κυριακής. Και τότε, ας εισέλθει ο ‘‘φωτεκφόρος” και ας παραλάβει το Φως!

Η μυστικότητα όμως είναι ύποπτη και γίνεται όχι για να μη ‘‘παρεισαχθεί φως χειροποίητον” - αφού τούτο είναι αδύνατον - αλλά για να μη ‘‘φωραθή η λανθάνουσα προκατασκευή”, δηλαδή η απάτη.

Διότι οι κανδήλες ετοιμάζονται από τον πατριαρχικό Επίτροπο, και όχι ως συνήθως από τον Νεοκώρο. Τα κεριά αλείφονται με ‘‘σπίρτον” (φωσφόρον;) και δεν επιτρέπεται εις άλλον να παραλάβει το φως, ούτε και στούς επισημότερους κληρικούς-προσκυνητές. Όλα δείχνουν ότι είναι ‘‘αυτόχρημα δημιουργία” και αυτό ψιθυρίζεται και από τούς ίδιους τούς Αγιοταφίτες.» (27)


Όσο για τις αφοριστικές κενολογίες τού τύπου «Αν όλοι αυτοί που αμφισβητούν το θαύμα, το έβλεπαν από κοντά, τότε θα πίστευαν!», το μόνο που μπορεί να κάνει κανείς μπροστά σε τέτοιες νεφελοκοκκυγίες, είναι να χαμογελάσει συγκαταβατικά ! Το ίδιο φαντάζομαι θα κάνουν και οι Ιάσων Ευαγγέλου και Κώστας Δημόπουλος, για να αναφέρω δύο από τις περισσότερο γνωστές περιπτώσεις (αυτόπτων) αμφισβητιών που παρότι υπήρξαν αυτόπτες μάρτυρες στην τελετή, όχι μόνο δεν είδαν τις αμφιβολίες τους να σκορπούν στούς τέσσερις ανέμους, αλλά το αντίθετο: Τις είδαν να θεριεύουν και στο τέλος να γίνονται απόλυτη άρνηση! (28)


Ο … μισογύνης Κοραής


Πριν κλείσω όμως, επιτρέψτε μου μια μικρή παρέκβαση : Μέμφεστε τον Κοραή επειδή στον «Διάλογο», αναφερόμενος στην ευκολία με την οποία ακόμα κι εκείνη την εποχή μπορούσε κανείς να δημιουργήσει πηγή φωτός, λέει ότι ακόμα και «το πλέον ασθενές παιδάριο, η πλέον χυδαία γυνή, ανάπτουν φως, εις ριπήν οφθαλμού». Αναρωτιέστε δε γιατί δεν έκανε λόγο για «τον ασθενή ενήλικα και τον πλέον χυδαίο άνδρα» αφήνοντας σαφείς αιχμές για την «εσωτερική του ποιότητα» ως ανθρώπου. Στο σπίτι τού κρεμασμένου όμως δεν μιλάνε για σχοινί! Διότι αν αυτή η φραστική διατύπωση τού Κοραή είναι κατακριτέα και ενδεικτική της μισογυνίας του, ακούστε και την άποψη ενός φωτισμένου Άγιου Πατέρα, του Ιωάννη Χρυσόστομου για να … παρηγορηθείτε:

«Οι γυναίκες (…) όταν υποτάξουν κάποιον εις την εξουσία των, τον καθιστούν ευκολοκυρίευτο από τον διάβολον, (…) αδιάντροπον, ανόητον, οξύθυμον, θρασύν, ενοχλητικόν, ταπεινόν, απότομον, ανελεύθερον, δουλοπρεπή, αυθάδη, φλύαρον και με μία λέξιν όλα τα γυναικεία ελαττώματα, τα οποία έχουν αυταί, τα αποτυπώνουν εις την ψυχήν του. Είναι λοιπόν αδύνατον εκείνος ο οποίος διαρκώς ευρίσκεται μαζί με γυναίκας με τόσην συμπάθειαν και μεγαλώνει με τη συναναστροφήν των, να μην γίνει αγύρτης και αργόσχολος και μηδαμινός» (29)


Δεν γνωρίζω πόσες γυναίκες θα αισθάνονταν κολακευμένες απ’ όλες αυτές τις φιλοφρονήσεις τού Μεγάλου Ιεράρχη, να συμπεράνουμε όμως και στην περίπτωση αυτή πως είναι ενδεικτικές της εσωτερικής ποιότητας αυτού που τις έγραψε;

Επίλογος

Για το θέμα τού Αγίου Φωτός δεν έχω κάτι περισσότερο να προσθέσω. Αισθάνομαι μόνο την ανάγκη να απολογηθώ για την ανωνυμία μου, την οποία δυστυχώς θεωρώ επιβεβλημένη. Αν ζούσα σε ένα λιγότερο κλειστό, ανεκτικότερο κοινωνικό περιβάλλον, πιθανότατα θα είχα και το θάρρος να βάλω το όνομά μου κάτω από τις απόψεις μου.

Καλώ λοιπόν όλους τούς αποδέκτες τής επιστολής αυτής - περιοδικά, συγγραφείς, ερευνητές, απλούς πιστούς και απίστους - παρά την ανωνυμία μου, να διασταυρώσουν τα βιβλιογραφικά στοιχεία που παραθέτω, και να τα αξιοποιήσουν με οποιονδήποτε τρόπο εκείνοι κρίνουν σωστό ή σκόπιμο: Να τα κάνουν ευρυτέρως γνωστά ή ακόμα και να τα πετάξουν στον κάλαθο των αχρήστων, πράγμα το οποίο φυσικά απεύχομαι. Αυτό που πρώτιστα μ’ ενδιαφέρει είναι να βγούν επιτέλους όλες αυτές οι άγνωστες πτυχές τού θέματος στην επιφάνεια και η όλη διαλεκτική να τεθεί επί νέας βάσης. Για οποιασδήποτε δε μορφής επιστημονικά ή θεολογικά τεκμηριωμένο αντίλογο (που ΔΕΝ βασίζεται σε φωτογραφίες, video ή ανεκδοτολογικές μαρτυρίες) θα σας ήμουν ευγνώμων!

Και μια κατάθεση ψυχής: Η ταυτότητά μου αναγράφει «Χριστιανός Ορθόδοξος», εσωτερικά όμως δεν νοιώθω, ούτε θυμάμαι να ένοιωσα ποτέ τη βαθιά, αυθόρμητη ανάγκη, ν’ ανήκω κάπου: ούτε σε κάποια θρησκεία, ούτε σε κάποια οργάνωση, ούτε καν στον σύλλογο οπαδών τής αγαπημένης μου ομάδας!

Αποστρέφομαι εκ φύσεως κάθε προσπάθεια τιθάσευσης και καθοδήγησης τού ελεύθερου νου και απορρίπτω εκ πεποιθήσεως κάθε «θέσφατη», μέσω ολιγαρχιών αποκαλυπτόμενη, αντί διά της κριτικής, βιωματικής γνώσης ανακαλυπτόμενη αλήθεια - όσο βέβαια είναι ποτέ δυνατόν να μιλά κανείς για «απόλυτες αλήθειες»!

Φιλικότατα»

Αυτά λοιπόν είχα γράψει για το θέμα. Από τότε πέρασε ακριβώς ένας χρόνος, μα δυστυχώς η μοναδική απάντηση που έλαβα από τη «θιγόμενη πλευρά» ήταν το σιβυλλικό σχόλιο κάποιου αγαπητού φίλου ότι βιάζομαι να βγάλω συμπεράσματα. Ποτέ βέβαια δεν μπήκε στον κόπο να γίνει πιο συγκεκριμένος. Ακόμα περιμένω ...



Π Α Ρ Α Π Ο Μ Π Ε Σ


(1) Εκδ. ΑΡΧΕΤΥΠΟ, 2005, σελ. 11-19

(2) Καλοκύρης, σελ. 157

(3) Εκδ. ΚΑΤΟΠΤΡΟ - ΙΣΤΟΡΗΤΗΣ, 2001

(4) UNIVERSITY STUDIO PRESS, 1999

(5) Μεταλληνός, σελ. 33

(6) Ομ., σελ. 131-132

(7) Ομ., σελ. 369-388

(8) Ομ., σελ. 29-30

(9) Καλοκύρης, σελ. 164-165

(10) Μεταλληνός, σελ. 34

(11) Καλοκύρης, σελ. 218-220

(12) Ομ., σελ. 22. Επίσης: Μεταλληνός, σελ. 34.

(13) Μεταλληνός, σελ. 159, 399-400

(14) Ομ., σελ. 186-189

(15) Ομ., σελ. 350-351

6) Καλοκύρης, σελ. 165-167

(17) Ομ., σελ. 211

(18) Ομ., σελ. 211-212

(19) Ομ., σελ. 20

(20) Ομ., σελ. 172-173

(21) Ομ., σελ. 195

(22) Ομ., σελ. 185-186 (23) Μεταλληνός, σελ. 272

(24) Καλοκύρης, σελ. 164

(25) Μεταλληνός, σελ. 125, 349

(26) Ομ., σελ. 96, 205-206, 214

(27) Ομ ., σελ. 128, 361

(28) Ι. Ευαγγέλου «Το θρησκευτικό φαινόμενο» & Κ. Δημόπουλος « Άγιοι Τόποι»

(29) Δ´ ΛΟΓΟΣ, «Περί νηστείας και σωφροσύνης»

{backbutton}