logo

fb youtube rss

Σύνδεση

kalopoulos

 

Συγγραφέας  - Καλόπουλος Μιχάλης

Ο ερμηνευτής του Μαιάνδρου από το 1995

Στα βιβλία της σειράς, θα ξεναγηθούμε στα απίστευτα κατορθώματα των βιβλικών ηρώων, που σταδιακά θα μας αποκαλύπτουν έναν ολόκληρο κόσμο άγνωστης μαγείας και πανουργίας, αυξάνοντας τους ορίζοντες της κατανόησής μας, γύρω απ’ τους παράξενους, συχνά πανέξυπνους αλλά και αδίστακτους τρόπους παρέμβασης της μαγείας στην ιστορία!

more

 

 

 

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΜΟΥ
ΣΗΜΑΝΤΙΚΟ
Κάθε αναδημοσίευση άρθρου ολική ή μερική θα πρέπει να γίνεται υποχρεωτικά με αναφορά πηγής στο site μας: www.greatlie.com το οποίο θα πρέπει να είναι ενεργός σύνδεσμος (link) στην σελίδα του άρθρου. Σε αντίθετη περίπτωση το ιστολόγιο επιφυλάσσεται για χρήση κάθε νομίμου δικαιώματος του.

Η διαχείριση της μεταφυσικής ανησυχίας των ανθρώπων είναι επιβεβλημένη!
Ποιητική θεολογία και σωτηριολογία.

 Του Μ. Καλόπουλου

Τελικά η θεολογική τύφλωση, εξελίσσετε σε ασυναγώνιστο εχθρό της νοημοσύνης μας! Ήταν αρκετή μια καλά θεολογημένη ξενόφερτη (Ιουδαιογενής) μυθ-ιστορία προετοιμασμένων θαυμάτων, για να αχρηστεύσει τους μηχανισμούς κρίσης εκατοντάδων εκατομμυρίων ανθρώπων!
Η επαγγελματική θεολογία, εξελίσσετε σε παγκοσμία πνευματική πανούκλα, που με την επίπλαστη αγαθότητα της, συστηματικά μολύνει τους αγαθόγνωμους, και απροστάτευτους απ’ την επικίνδυνη αυτή ψευδοαγαθότητα λαούς της γης!

Οι κατ’ επάγγελμα θεολόγοι, εξελίσσονται σε χαρισματικούς τυφλωτές του κόσμου!
Ποιος μπορεί όμως να τους σταματήσει; Κανείς δεν φαίνεται διατεθειμένος να ασκήσει σθεναρό έλεγχο, και να αναχαιτίσει έστω και κατ’ ελάχιστο αυτήν την κερδοφόρο μεταθανατιολαγνεία!
Κάποτε, ποίηση και θεολογία ήταν ένα και το αυτό. Μεγάλοι θεολόγοι των Ελλήνων θεωρούνται οι μεγάλοι ποιητές της, Ορφέας, Όμηρος και Ησίοδος: «του Ορφέως ούσα θεολογία, από της Νυκτός εποίησεν την αρχήν... και Όμηρος μεν και αυτός αρχέσθω από Νυκτός. Ησίοδος δε δοκεί (πιστεύει) πρώτον γένεσθαι το Χάος» Δαμάσκιου[1] Διαδόχου ΑΠΟΡΙΑΙ ΚΑΙ ΛΥΣΕΙΣ ΠΕΡΙ ΤΩΝ ΠΡΩΤΩΝ ΑΡΧΩΝ 1.319-320

Ο μεγάλος Όμηρος, πολλές φορές κατηγορήθηκε από τους τολμηρούς φιλόσοφους της κλασικής αρχαιότητας, ότι κράτησε τους Έλληνες καθηλωμένους στους ορίζοντες της χαρισματικής ποιητικής θεολογίας του. Στην ελληνική όμως αρχαιότητα, όλα φαίνετε πως είχαν τον καιρό και την σειρά τους.
Η ομηρική εποχή, κάτω απ’ τις πιέσεις των φιλοσόφων[2] χαλάρωσε αξιοπρεπώς την θεολογική γοητεία της. Το απελευθερωμένο ελληνικό πνεύμα, συχνά βγαλμένο μέσα απ’ τους ίδιους τους ναούς των θεών του Όμηρου, (!) διακήρυττε ότι ήρθε ανεπιστρεπτί ο καιρός για το υπέροχο κυνήγι της αιτιότητας, της πλανητικής αυτογνωσία, της ελεύθερης φιλοσοφίας, κηρύττοντας ουσιαστικά την επίσημη έναρξη της ιερής Γαιογνωσίας!
Μια πανστρατιά πνευματικών ανθρώπων, με την διατρητικής σκαπάνη της αμφισβήτησής τους, διαπέρασαν το σκληρό καύκαλο των θεολογιμένων μύθων, και με το σφυροκόπημα των ανελέητων ερωτήσεων τους, έκαναν σκόνη τον πετρωμένο ποιητικό ορίζοντα!
Οι κλασικοί χρόνοι, με τις ολόδροσες τέχνες της διανόησης, ξεχύθηκαν και γέμισαν την Ελλάδα με ένα νέο είδος αφυέστερων ανθρώπων. Η δημιουργική ελευθέρια εκείνων των Ελλήνων, θα παραδίδει αιωνίως μαθήματα φυσικής διάδοχης και εξέλιξης στην πνευματική ιστορία της ανθρωπότητας!

Γιατί κλειδώνεται όμως ο ανθρώπινος νους τόσο εύκολα πίσω από φανταχτερές θεολογίες;
Φαίνεται πως ο ανθρώπινος εγκέφαλος στην παρούσα βιολογική του φάση, χειρίζεται ευκολότερα εικόνες παρά επιχειρήματα. Ενώ λοιπόν ο μέσος απαίδευτος νους κουράζεται απ’ την αναζήτηση και εύκολα χάνεται στα επιχειρήματα, ο φιλόθεος νους του, "τραβάει" σαν μαγνήτης τις φανταχτερές ποιητικές εικόνες των θεών. Παρακολουθώντας σαν μαγεμένος τα αυθαίρετα ποιητικά θεολογίματα, μαγνητίζεται από τους ατέλειωτους θεϊκούς άθλους!
Πρέπει βέβαια να παραδεχθούμε, πως εντελώς φυσιολογικά, οι θεολόγοι προηγήθηκαν παντός αλλού στις παραμυθότροπες ερμηνείες του κόσμου. Το παγκόσμιο μυθοκρατούμενο κοινό, ήταν ανέκαθεν δικό τους! Αυτοί πρώτοι με την λογολαγνεία (λογομαγεία) και τις θεουργίες τους, ήταν ανέκαθεν οι χειραγωγοί την λαϊκής ορμής.

Σήμερα, ζούμε χαμένοι στους μαιάνδρους των δικών τους αρχαίων θεολογικών λαβύρινθων. Περπατάμε ζαλισμένοι δίπλα απ’ τα λείψανα προηγούμενων γενεών, και απερίσκεπτα παραδώσαμε την πολύτιμη ζωή μας, στους αθάνατους αυτούς απολιθωμένους και λαβυρινθοποιημένους θεσμούς.
Σήμερα, έναντι εκείνου του μυθικού Μινωικού Λαβυρίνθου, τα πράγματα μόνο προς το χειρότερο έχουν αλλάξει. Μειονεκτούμε φοβερά. Όχι μόνο Αριάδνιο νήμα δεν υπάρχει στο χέρι μας, αλλά και ο Λαβύρινθος απ’ την μακρόχρονη παραμονή μας σ’ αυτόν, μας φαίνεται εξαιρετικά οικείος... το χειρότερο όμως είναι, πως ακόμα και ο ανθρωποφάγος οικοδεσπότης του, φαντάζει στα μάτια μας σωτήρας και ηδονικά φιλόξενος!
Και οι καλύτεροι λαβυρινθομάχοι, (οι μορφωμένοι και οι επιστήμονες) έχουν ξεχάσει τον λόγο που βρέθηκαν εκεί. Πολλοί δεν θυμούνται καν, ότι ακόμα και η πρώτη μάχη με τον μυθικό Μινώταυρο, δεν δόθηκε για την δόξα του Θησέα, αλλά για να γλιτώσουν τα "παιδιά" της "Αθήνας" δηλαδή για τους απαγόνους μας, το μέλλον και τις επόμενες φωτισμένες γενιές!

Γιατί λοιπόν η ποιητική θεολογία[3] τρελαίνει το φιλόθεο αίσθημα; Η ποιητική θεολογία, είναι ο εύκολος, ο εικονικός δρόμος προς τον θεό! Η ποιητική ελευθεροστομία, η αρχαία θεηγορία, απαλλαγμένη από κάθε αποδεικτική δέσμευση και μέτρο, δημιουργεί τις εντυπωσιακότερες και θελκτικότερες εικόνες. Περιγράφει χωρίς περιορισμούς και μέτρο, τις επινοημένες ιστορίες των θεών, και φέρνει μέχρι τα γοητευτικότερα άκρα, τις φανταστικές νίκες τους πάνω στους ανθρώπινους φόβους και πόθους.
Η θεολογική ποίηση, ακατάπαυστα συνταιριάζεται και αναδομείται και δε νοιάζεται παρά μόνο για τον τελικό εντυπωσιασμό των πιστών! Οι λαμπρές αυτές υπερβολές (θεολογικο-ποιητική αδεία) καθηλώνουν τη λαϊκή φιλοθεΐα (φαντασία) και οι φανταχτερές σκέψεις του εικονοπλάστη ποιητή, οδηγούν τον πιστό σαν υπνωτισμένο στον θεό της αρεσκείας του, ταΐζοντας ακατάπαυστα τους συναισθηματισμούς του με σωτηρίες και κάθε είδους θεολογικές λιχουδιές! Αυτός είναι πράγματι ο εύκολος δρόμος προς το θεό.

Ο άλλος, ο δύσκολος δρόμος του ανθρώπου προς τον "θεό", είναι αυτός της εξερεύνησης των έργων του. Η ανακάλυψη των δομών του κόσμου του. Η προσαρμογή και η εναρμόνιση μας με τους θεϊκούς κύκλους και τους βιορυθμούς της ολοζώντανης θεϊκής κόρης του, της γης, που έγινε ιερή μάνα του ανθρώπου γένους, γεννώντας και σιτίζοντας απ’ τα σπλάχνα της τον άνθρωπο!
Ο δρόμος λοιπόν της κοπιαστικής αναρρίχησης προς τον αληθινό θεό, είναι τελείως διαφορετικός απ’ αυτόν των θεοπαρμένων ποιητών. Είναι ο αυστηρός δρόμος της επίγνωσης της περιπλοκότητας του κόσμου μας, που με ιερό σέβας (έξω και πέρα απ’ τους ηλίθιους ανθρωποκεντρισμούς των θρησκειών), συνυπολογίζει όλους τους έμβιους, έμψυχους και άψυχους, συνδικαιούχους στη φιλοξενία της μητρικής Γαίας...! Ναι, αυτή είναι η δύσκολη, η δυσνόητη, η μακρόχρονη, η φυσιογνωστική η κοπιαστική... αλλά οπωσδήποτε αξιοπρεπέστερη οδός προς την θεότητα!
Όλο αυτό όμως, σε αντίθεση με τους ψυχοδονητικούς εντυπωσιασμούς των ελευθερόγλωσσων θεολόγων, απαιτεί πραγματική πνευματική κόπωση, συλλογή συστηματικών γνώσεων, ιεροπρεπή παρατήρηση της φύσης, καταγραφή προσπαθειών, παραδοχή λαθών και αποτυχιών, κατασκευή ερωτήσεων και συνεχή εύρεση και αναβάθμιση ανιχνευτικών της αλήθεια μηχανισμών!
Αυτή, ή περίπου αυτή, είναι πράγματι η θεοειδής ατραπός που οδηγεί στην κατανόηση της θεϊκής αρμονίας!

Κοιτώντας την φύση γύρω μας, στεκόμαστε αναμφίβολα μπροστά στην θαυμαστή βιβλιοθήκη του θεού, και αντί να ανοίξουμε ένα προς ένα τα αιθέρια διδακτικά της βιβλία... εμείς με προσοχή ακούμε τους χιλιάδες ανόητους, που ξετυλίγουν τις αρχαίες χαλδαιο-περσικές περί θεού πραμάτειες τους! Αντί να διδαχθούμε την ευσέβεια, αναλύοντας τα αυθεντικά έργα του φυσικού θεού, με την αδιαμφισβήτητη σφραγίδα γνησιότητας, εντρυφούμε δια βίου στους λόγους και τα βιβλία του ιουδαϊο-χριστιανικού Γιαχβέ που τις εντολές και τα θαύματά του κατέγραψαν δήθεν θεόπνευστοι μικροκατεργαρέοι!
Μα ακριβώς έτσι, δεν καταργούμε κάθε έννοια ευφυΐας και νοημοσύνης, έχοντας τον ίδιο τον νου του θεού μπροστά μας, σύμφυτο μέσα στα έργα του, χιλιετίες τώρα να εντρυφούμε μόνο στις ευφάνταστες παραμυθοπλασίες των μελίστομων θεολόγων;
Αναλύοντας, με ιερή συναίσθηση το θεόδοτο λίκνο της ζωής μας, τη φύση, θαυμάζοντας και ευσεβούμενοι τους νόμους τις δομές και το μέλλον του θεϊκού αυτού κόσμου... δεν θα γίνουμε θεοσεβέστεροι... δεν θα γίνουμε θεοειδέστεροι;!
Αυτή, η ιεροπρεπής εξερεύνηση του θεϊκού μας κόσμου, θα ήταν η καλύτερη εκπλήρωση του ευχαριστιακού, αλλά και πληρέστερη ικανοποίηση του παρακλητικού θρησκευτικού μας αισθήματος! Αυτός είναι ο αρμονικότερος τρόπος ίασης των παθών και των πόθων, αλλά και η φυσικότερη απάντηση στους φόβους που συνυπάρχουν στην φυσιολογική θεοσέβεια!

Βέβαια, υπάρχει πάντα ορθάνοιχτη, εκείνη κερκόπορτα της νοημοσύνης, ο μεταθανάτιος φόβος, απ’ όπου εισβάλουν όλα τα θρησκευτικά φαντάσματα, σκορπώντας τον τρόμο και την ανάλογη ελπιδολαγνεία στους ευκολόπιστους ολόκληρης της γης. Εκεί πρέπει να δοθούν οι σοβαρότερες μάχες της αξιοπρέπειας.
Δυστυχώς, μπροστά στο παγκόσμιο αυτό φόβητρο του θανάτου, όλοι δέχονται να ανταλλάξουν με λίγα κέρματα ελπίδας, τους θησαυρούς ολόκληρης της γης! Κυριολεκτικά η ανθρωπότητα, παζαρεύοντας την ελπίδα διαφυγής από τον θάνατο, φαίνεται πρόθυμη να ξεπουλήσει ακόμα και το μέλλον των παιδιών της!
Αγοράζουν οτιδήποτε με οποιοδήποτε αντάλλαγμα, αρκεί να τους υποσχεθούν μεταθανάτια αιωνιότητα! Ξεπουλάνε πρόθυμα τα πάντα για ν’ αποκτήσουν την «δανάκη»[4] το μυθικό κέρμα του Χάροντα!
Νομίζουν ότι το μαγικό αυτό κέρμα, θα τους περάσει πράγματι απ’ την μυθική Αχερουσία λίμνη, στην ολόδροση μεταθανάτια ζωή της κάθε θρησκείας. Ξεχνούν όμως, ότι ακόμα κι αυτή η χαζόμυθη δωροληψία του Χάροντα, η «δανάκη», από τότε ακόμα ήταν εφεύρημα περσικής προέλευσης!
Αυτοί λοιπόν γεννημένοι ψεύτες (οι ανατολίτες) ανέκαθεν έπαιζαν με το χρήμα και τον θάνατο! Οι Έλληνες όμως αντιθέτως, είχαν υιοθετήσει έναν δημιουργικό έρωτα με την Ζωή!

Όλα αυτά όμως τα απλά, αλλά απολύτως ιερά πράγματα, είναι άγνωστα και δυσνόητα στον μέσο θρησκευόμενο άνθρωπο! Συνηθισμένος να αναμασά τις ψυχοδονητικές θρησκευτικές φαντασιώσεις της υποσχεσιακής σωτηριολογίας, φορτωμένος φανταστικές ενοχές και ακατανόητες αμαρτίες, περιστοιχισμένος από ξενόφερτους αγίους... δυσκολεύεται να δει την "θρησκεία" οπως θα έπρεπε να είναι, δηλαδη ενα ιεροφυλάκιο ιστοριο-φυσιογνωστικών αξιών και αληθειών.
Το χειρότερο βέβαια είναι, ότι η φιλοσοφία, η ιερότερη ολυμπιάδα αναζητήσεων που γεννήθηκε μέσα στα άξια χέρια εκείνων των Ελλήνων, επιτρέψαμε να αναθεματιστεί, ακριβώς επειδή δεν άφηνε περιθώρια αισχροκέρδειας στα μυθομάγαζα των αρχαίων θεών!
Τον δύσκολο, περιπετειώδη, ανηφορικό, εξερευνητικό και φιλοσοφημένο δρόμο, που οδηγεί όχι στους επίπλαστους θεούς των ποιητών, αλλά στην ιαματική και ιερή θεογνωσίας της φυσιογνωσίας, μόνο οι πολιτισμογεννήτορες προπάτορες των Ελλήνων, είχαν την δύναμη να τον ακολουθήσουν! Σ’ ένα κόσμο θαυμαστής περιπλοκότητας, οι θιασώτες της ποιητικής θεολογίας, ορθώνουν δυστυχώς ακατάπαυστα την λαοφιλέστατη υπεραπλούστευτικη ύβρη της μεταφυσικής σαγήνης!

Όλα δείχνουν λοιπόν, ότι ο μαγικός συνδυασμός ποίησης και θεολογίας, κατέληξε το αποδοτικότερο εργαλείο επιβολής ιδεών! Οι αβρααμογενείς, δηλαδή οι χαλδαιο-περσικές ειδικά θρησκείες, υιοθέτησαν μια ακατανίκητη συνταγή θρησκευτικού λαϊκισμού, που καταθέλγοντας αποτρέλαναν τους λαούς του κόσμου!

Κάποιοι λοιπόν, που μοναδική τους έγνοια ήταν η εκμετάλλευση της πάνδημης αναβλύζουσα φιλοθεΐας, έστησαν χρυσές δουλειές με το εμπορείο της ανταποδοτικής θεοσέβειας. Έτσι, αντί η θρησκεία αξιοποιώντας την φιλευσέβεια των λαών, να τους δείχνει την μοναδική πύλη προσέγγισης του θεϊκού νου, δηλαδή την κατανόηση του θεϊκού μας κόσμου, έγινε συντηρητής, παραγωγός και πωλητής εντυπωσιακών περί θεού εξιστορήσεων, αλλά και θυμωμένος κυνηγός κάθε φυσιογνωσίας και πάσης φύσεως ανταγωνιστών.
Η ιερή μυθομανία (θεολογία) είναι μια βεβαιωμένη αρχαία πανανθρώπινη ροπή, που συντηρεί το κατάφορτο ασύλληπτων θεολογικών υπερβολών, θρησκευτικό σκηνικό του πλανήτη μας!
Σήμερα ο κάθε αβρααμιστής "ιερέας" αντί να εκλαϊκεύει την θεϊκή γνώση, που συνεχώς αυξάνει και ώριμη στάζει απ’ τα κλαδιά του θεϊκότατου κόσμου μας, αυτός κρατάει το μεγαλύτερο κομμάτι του λαού σε θεϊκή έκσταση, για να μπορεί να τους πουλάει Χαλδαιικούς άγγελους και διαβολάκους σε τιμές ευκαιρίας!

...........................

Γεννιέται βέβαια και το βαρύ δίλημμα: Τι θα απογίνουν σήμερα όλοι εκείνοι που δεν μπορούν να λειτουργήσουν χωρίς αρχετυπικές θεολογικές εικόνες, ή έχουν εθιστεί στους "θεούς" και τις ιερές ερμηνείες του κόσμου μας;

Η απαντήσει φαίνεται να είναι μονόδρομος.
Η διαχείριση της μεταφυσικής ανησυχίας αυτών των ανθρώπων είναι επιβεβλημένη!

Γι αυτούς τους ανθρώπους, η αξιοπρεπέστερη θεολογία, είναι η ελληνική φυσιολατρία. Τουλάχιστον σ’ αυτήν, ενυπάρχει η σωτήρια για όλους μας ιερότητα της μητέρας φύσης. Στην ελληνική θεολογία, ο σεβασμός της ζωής σε όλες τις μορφές της έχει ιερή προτεραιότητα. Βέβαια και η ελληνική φυσιοκεντρική θεολογία, ενώ διαθέτει υγιέστερες βάσεις, έχει σήμερα πλύστες όσες ανάγκες αναθεωρητικών περιποιήσεων, μια και ανεκόπη βίαια πριν από χιλιετίες.

Τουλάχιστον η ελληνότροπη θεολογία, σε αντίθεση με τον Χριστιανο-Γιαχβισμό (που θεωρεί την φύση υποκείμενη στην κατάρα του Γιαχβέ και άξια προσχεδιασμένης καταστροφής), όχι μόνο υμνεί τη ζωή και τις χαρές της, αλλά προτρέπει στην υιοθέτησης φυσιοκεντρικότερης κλίμακας αξιών και σεβασμάτων, με κεντρικό της μήνυμα την διασωστική δράση υπέρ της φύσεως και των κύκλων της ζωής... κι αυτό ακριβώς πρέπει να αναδειχθεί ως την ιερότερη πεμπτουσία της.

Προσωπικά δεν χρειάζομαι κανέναν μύθο, για να ξυπνήσει μέσα μου τον σεβασμό στις έτσι κι αλλιώς πανίερες αξίες της μητέρας φύσης. Γι’ αυτούς ομως, που για οποιοδήποτε λόγο έχουν ανάγκη τους ιερούς μύθους για να λειτουργήσουν μέσα τους την ιεροπρέπεια και τις αξίες της ζωής, υπάρχει πάντα ανοιχτός... ο αξιοπρεπέστερος ελληνικός δρόμος, που αποδέχεται πολλαπλών, λογικών φυσιολατρικών ερμηνειών και... αναθεωρήσεων.

Μ. Καλόπουλος
............................
[1] Ο Δαμάσκιος (458-;μ.Χ.) υπήρξε ο τελευταίος διευθυντής της αθηναϊκής πλατωνικής σχολής. Το 529 ο Ιουστινιανός έκλεισε την σχολή και δήμευσε (δηλαδή εξαφάνισε) την βιβλιοθήκη και τα υπόλοιπα περιουσιακά της στοιχεία!
[2] Ο Ξενοφάνης (580-484 π.Χ.)! έλεγξε με σθένος τις θεολογικές περιγραφές τόσο του Ομήρου όσο και του Ησίοδου τους οποίους θεωρούσε ξεπερασμένους θεολογικά αφού απέδιδαν στους θεούς: «όσα και παρ’ ανθρώπων επονείδιστα είναι» Ξενοφάνης ΣΙΛΛΩΝ t9-18,1
[3] Θεηγόροι= Θεολόγοι. Σουΐδας. «Οι εκ θεού λαμβάνοντες λόγους» Ησύχιος
[4] Δανάκη, νόμισμα βαρβαρικό (Περσικό) που συνόδευε τους νεκρούς, για την διαπόρθμευση τους από τον Χάροντα στην Αχερουσία, την λίμνη του Άδη! Ησύχιος-Σουΐδας
 
kalopoulos
Μέγιστη των αναζητήσεων... η αντιπαλογνωσία!

Περί διαχείρισης δεισιδαιμονίας
Λέει ο Πολύβιος: (Polybius Hist 6.56.6)
Μεγίστη νομίζω έχει διάφορα των Ρωμαίων πολίτευμα, βελτιώνοντας την προς τα θεια αντίληψη. Πιστεύω πως αυτά που οι άλλοι άνθρωποι περιγελούσαν αυτό ακριβώς ενώνει τα ρωμαϊκά πράγματα. Μιλώ δε για την δεισιδαιμονία. Γιατί η δεισιδαιμονία έχει δραματοποιηθεί (παρεξηγηθεί) και έχει διαποτίσει τόσο την ιδιωτική και την δημόσια ζωή, ώστε δεν υπάρχει περιθώριο για περισσότερη. Πολλοί το θεωρούν αυτό θαυμάσιο, αλλά σε μένα φαίνεται πως αυτό έγινε χάριν (χειραγώγησης) του πλήθους.
Γιατί αν στην πολιτεία υπήρχαν μόνο σοφοί, δεν θα ήταν αναγκαίος αυτός ο τρόπος. Επειδή όμως το πλήθος είναι ελαφρό και πλήρης ανόητων επιθυμιών, παράλογου θυμού και βιαιότητας, δεν μένει άλλος τρόπος απ' τον άδηλο φόβο (της δεισιδαιμονίας) για να ελέγχεις το πλήθος. Γι' αυτό και οι παλαιοί κατά τη γνώμη μου δεν έδωσαν τυχαία τον φόβο των θεών και του Άδη… Σε αντίθεση με τους Έλληνες… οι Ρωμαίοι διέθεσαν πολύ χρήμα για να διατηρήσουν την άξια του (θρησκευτικού) όρκου και του καθήκοντος. 
Polybius Hist 6.56.6