logo

fb youtube rss

Σύνδεση

Η Ελλάδα αποτελεί την πλέον ακραία περίπτωση κατηχητισμού και θρησκευτικής ενδογμάτισης στο πλαίσιο των χωρών της Ευρωπαϊκής Ενωσης.

Κατηχητισμός και μονολιθικότητα

http://www.enet.gr/online/online_text?dt=24/01/2005&c=112&id=66521584,74424176,96029296,750128

Κατηχητισμός και μονολιθικότητα

 

«Είναι δικαίωμα της ιστορικά διαμορφωμένης πλειοψηφίας να επιβάλλει τις θρησκευτικές της πεποιθήσεις μέσω του σχολείου;»

 

Της ΕΥΗΣ ΖΑΜΠΕΤΑ*

 

Η Ελλάδα αποτελεί την πλέον ακραία περίπτωση κατηχητισμού και θρησκευτικής ενδογμάτισης στο πλαίσιο των χωρών της Ευρωπαϊκής Ενωσης.

 

 

Τη στιγμή κατά την οποία στις χώρες της Ευρώπης η συγκρότηση των εκπαιδευτικών θεσμών προϋπέθετε στην ουσία την απόσπαση της εκπαίδευσης από την Εκκλησία, στην Ελλάδα συνέβη το αντίθετο. Το κράτος έδωσε θεσμική υπόσταση στην Εκκλησία και κατασκεύασε την ορθοδοξία ως εγγενές στοιχείο της ελληνικής ταυτότητας, η κυριαρχία του οποίου επιβλήθηκε θεσμικά σε όλους τους τομείς της κοινωνικής και πολιτικής ζωής.

Η Ορθοδοξία εξακολουθεί μέχρι σήμερα να αποτελεί θεμελιώδες συστατικό στοιχείο της ελληνικής εκπαίδευσης. Ο τρόπος με τον οποίο η εκπαιδευτική πολιτική, προς το παρόν, ερμηνεύει τη σχέση Κράτους και Εκκλησίας έχει συνέπεια την επιβολή του κατηχητισμού και της μονοφωνίας στο σχολείο. Η ερμηνεία της «επικρατούσας» θρησκείας, στην οποία αναφέρεται το Σύνταγμα, ως της θρησκείας η οποία πρέπει να επικρατεί και κατ' αποκλειστικότητα να διδάσκεται στο σχολείο, έχει σοβαρότατες πολιτικές, κοινωνικές και εκπαιδευτικές συνέπειες.

Ορισμένα βασικά, κατά τη γνώμη μας, ερωτήματα που θα πρέπει να απασχολήσουν την ελληνική κοινωνία και θα πρέπει να λυθούν μέσα από πολιτικό διάλογο είναι τα εξής:

* Είναι δικαίωμα της ιστορικά διαμορφωμένης πλειοψηφίας να επιβάλλει τις θρησκευτικές της πεποιθήσεις μέσω του σχολείου;

* Συνιστά η απαλλαγή από το μάθημα των Θρησκευτικών σεβασμό της θρησκευτικής ετερότητας στο σχολείο;

* Είναι τα Θρησκευτικά ένα «μάθημα» όπως όλα τα άλλα μαθήματα του σχολείου;

Η απάντηση στα παραπάνω ερωτήματα συνδέεται με την ποιότητα της δημοκρατίας την οποία επιδιώκουμε και το είδος του σχολείου που της αντιστοιχεί.

Πώς μπορεί να χαρακτηρισθεί ένα εκπαιδευτικό σύστημα το οποίο επιτρέπει σε σχολικό εγχειρίδιο τον τίτλο «Ο Χριστός είναι η Αλήθεια»; Ο χαρακτήρας τον οποίο προσλαμβάνει η θρησκευτική παιδεία στο ελληνικό σχολείο ταυτίζει την ιδιότητα του πολίτη με την ιδιότητα του πιστού. Σύμφωνα με τα σχολικά εγχειρίδια, ο Ελληνας πολίτης θεωρείται αυτονόητο ότι είναι ταυτόχρονα χριστιανός - ορθόδοξος.

Ηαπόδοση της ιδιότητας του μαθήματος στα Θρησκευτικά είναι εξ αντικειμένου προβληματική. Η διδασκαλία των Θρησκευτικών ως μαθήματος με ομολογιακό και κατηχητικό χαρακτήρα αναιρεί τη θεμελιώδη διάκριση μεταξύ επιστημονικής γνώσης και πίστης. Ο υποχρεωτικός χαρακτήρας του μαθήματος των Θρησκευτικών προϋποθέτει αποδοχή του δικαιώματος της ιστορικά διαμορφωμένης πλειοψηφίας να ενδογματίζει μέσω της δημόσιας εκπαίδευσης, γεγονός που συγκρούεται με την έννοια της ελευθερίας της συνείδησης, αλλά και με τις κοσμοθεωρητικές αντιλήψεις μιας μερίδας των πολιτών. Η δυνατότητα απαλλαγής από τα Θρησκευτικά, ιδιαίτερα μάλιστα υπό την προϋπόθεση της δήλωσης της θρησκευτικής ταυτότητας του ατόμου, δεν μπορεί να θεωρηθεί ικανή συνθήκη για το σεβασμό της θρησκευτικής ετερότητας στο σχολείο και πλήττει ευθέως τα ανθρώπινα δικαιώματα.

Ωστόσο, δεν είναι μόνον το μάθημα των Θρησκευτικών εκείνο το οποίο ταυτίζει τις έννοιες του πολίτη και του πιστού. Το ίδιο ισχυρή είναι η ταύτιση ελληνισμού και ορθοδοξίας σε όλο το φάσμα της σχολικής γνώσης. Οι μαθητές διδάσκονται σε όλα τα μαθήματα, και ιδιαίτερα σε εκείνα της Γλώσσας, της Ιστορίας και της Κοινωνικής και Πολιτικής Αγωγής, ότι η εθνική και η θρησκευτική ταυτότητα των Ελλήνων είναι άρρηκτα συνυφασμένες. Η θρησκευτική ετερότητα ή η απουσία θρησκευτικότητας προσλαμβάνονται ως απαξίες στην ελληνική εκπαίδευση. Η ισχυρή κατασκευή της ελληνικής ταυτότητας σε συνάρτηση με την Ορθοδοξία έχει συνέπεια την παγίωση μιας σειράς κοινωνικών ιεραρχιών σχετικά με την πρόσληψη της θρησκευτικής ετερότητας, οι οποίες μεσολαβούνται από τον εθνικισμό. Οι κοινωνικές αυτές ιεραρχίες εκφράζονται στις εκπαιδευτικές πρακτικές και έχουν συνέπεια την αναπαραγωγή των ανισοτήτων και τον εκπαιδευτικό αποκλεισμό. Το ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα παρουσιάζει σοβαρή αδυναμία ένταξης της θρησκευτικής και εν γένει της πολιτισμικής ετερότητας, στοιχείο που προβάλλεται με ιδιαίτερη ένταση στην περίπτωση των Ελλήνων πολιτών που ανήκουν σε διαφορετικό θρήσκευμα.

Ο κατηχητικός του χαρακτήρας και η μονολιθικότητα που διακρίνει το μάθημα των Θρησκευτικών συνιστούν προσβολή για μια κοινωνία που επιθυμεί να σέβεται τα ανθρώπινα δικαιώματα, να είναι σύγχρονη, δημοκρατική και κοινωνικά ανεκτική. Ωστόσο η ελληνική κοινωνία δεν είναι πάντοτε συντηρητική και έχει να επιδείξει επίσης αρκετά θετικά στοιχεία. Η ελληνική κοινωνία παραμένει παραδοσιακή όσον αφορά τη θέση της θρησκείας στην εκπαίδευση, τη στιγμή κατά την οποία έχει πραγματοποιήσει αρκετές τομές σε σχέση με την πορεία εκκοσμίκευσης σε άλλους τομείς, υιοθετώντας κοινωνικές πρακτικές που ξεπερνούν τις θρησκευτικές προκαταλήψεις ή αναστολές της θρησκείας, όπως π.χ. ο έλεγχος των γεννήσεων, η αντισύλληψη και το διαζύγιο, πρακτικές που σε άλλες χώρες της Ευρώπης απέκτησαν νομιμοποίηση αρκετά πρόσφατα, έπειτα από δημοψηφίσματα και σύγκρουση με την Εκκλησία. Η επίμονη θρησκοληψία του εκπαιδευτικού συστήματος δεν αποτελεί κατ' ανάγκη έκφραση του συντηρητισμού της κοινωνίας. Σε μεγάλο βαθμό αποτελεί ευθύνη και ατολμία της πολιτικής, η οποία διαρκώς χρησιμοποιεί την Εκκλησία ως μηχανισμό νομιμοποίησης και κοινωνικού ελέγχου.

Η ελληνική εκπαιδευτική πολιτική δεν μπορεί παρά να αντιμετωπίσει τα ζητήματα που σχετίζονται με τα θέματα της θρησκευτικής ετερότητας και της πορείας εκκοσμίκευσης της κοινωνίας. Τα ζητήματα αυτά ασφαλώς πρέπει να επιλυθούν μέσα από διάλογο και συναινέσεις. Σπασμωδικές ενέργειες δημιουργούν το έδαφος για δημαγωγία και ενισχύουν το συντηρητισμό και την ξενοφοβία.

Οι Ελληνες ασφαλώς στη συντριπτική τους πλειοψηφία είναι χριστιανοί ορθόδοξοι. Η πραγματικότητα αυτή δεν αμφισβητείται. Η αμυντική θωράκιση μιας ταυτότητας, η οποία είναι ούτως ή άλλως «επικρατούσα» με βάση το Σύνταγμα της χώρας πίσω από θεσμούς, όπως η υποχρεωτική διδασκαλία ενός κατηχητικού μαθήματος στο σχολείο, αναπαράγει έναν σκοταδισμό, ο οποίος αντίκειται σε κάθε έννοια πλουραλισμού και δημοκρατίας. Μια εκπαίδευση που σέβεται τον πολίτη και την προσωπικότητα του κάθε μαθητή δεν μπορεί να είναι μια εκπαίδευση που βασίζεται στον υποχρεωτικό κατηχητισμό. Το σχολείο δεν δικαιούται να θρησκεύεται γιατί αυτόματα καθίσταται ένα σχολείο το οποίο μπορεί να αγκαλιάσει μόνο ένα μέρος των μαθητών του.

* Επίκουρη καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Συγγραφέας του βιβλίου «Σχολείο και Θρησκεία» (εκδόσεις Θεμέλιο)


http://www.enet.gr/online/online_text?dt=24/01/2005&c=112&id=66521584,74424176,96029296,750128



{backbutton}